Саяхаттауды ұнататын, білімге құштар Санжар есімді бала туралы естідіңіз бе? Бірде ол атасымен бірге бірнеше күнге Қиын-Керіш шатқалына барған кезде, жоғалып кеткен Эол қаласы, яғни «Рухтар қаласы» жайлы таңғажайып оқиғаға тап болады. Бірақ бәрін рет-ретімен айтайық.
Таңсәріде атасы мен немересі шатқалға серуендеуге аттанды.
— Бұл жердің аты Қиын-Керіш, — деді атасы.
— «Қиын-Керіш» атауы қазақ тілінде «айбынды, келбетті жер» деген мағынаны білдіреді, — деді атасы.
— Неліктен бұл жер осылай аталған?
— Аздан соң өз көзіңмен көресің.
Олар ұзақ уақыт айналаны аралап жүрді. Құмды жағалауда жайбарақат жүрген пеликандарды, сондай-ақ үлкен бакландардың тұтас тобын көрді. Санжар түрлі түсті сазды жоталарға таңырқай қарады: жасыл, көгілдір, ақшыл қабаттар бір-бірімен араласып жатыр. Аяғының астындағы қызыл топырақ түрлі-түсті ұсақ тастармен сытырлап жатты.
— Бұл жер ерекше екен… Мен ертегі әлеміне кіріп кеткендеймін, — деді бала.
— Иә, мұндай сұлулықты сөзбен жеткізу қиын, — деді атасы. — Бала кезімде Конан Дойлдың «Жоғалған әлем» кітабын оқығанмын. Соған ұқсайды.
— Мен де оқи аламын ба?
— Әрине, кітапханадан табасың. Ал қазір біз «Жалындаған жартастарды» көреміз!
— Неге оларды солай атайды?
— Көрген соң өзің түсінесің…
Қиын-Керіштің қызыл сазды төбелері алыстан жалындай көрінеді. Айнала өртеніп жатқандай әсер қалдырады: шөл даланың ортасында ежелгі қамалдар мен қалалардың қабырғалары мен мұнаралары қызыл-сары түске боялып тұрғандай.
Күн қызған сайын төбелердің түсі өзгеріп отырды. Қызғылт, қызыл, қоңыр реңктер бір-біріне ауысып, ерекше бояулар ойынын көрсетті.
Кешке олар шөлдің жұпар иісі аңқыған самалды тамашалауға шықты. Ай сәулесі түскенде айнала басқа ғаламшарға ұқсап кетті.
— Мына көрініс маған алыс өркениеттер туралы қиял-ғажайып әңгімелерді еске салады, — деді атасы.
— Қызыл түсті қай ғаламшарды білесің?
— Марс!
— Дұрыс. Мұнда Марстың кішкентай бір бөлігі бар сияқты.
«Марсиан төбелері» жазық далада, ежелгі жанартаудың кратеріндей ойыста орналасқандай әсер қалдырады. Табиғаттың өзі мұнда ғажайып көріністерді қалыптастырған. Жеке-жеке тірек секілді көтерілген шыңдар «бекіністі қалаға» апарар жолды күзетіп тұрған күзет мұнараларын еске салады. Олардың сұр қабырғалары зеңбірек оғы тигендей терең ойықтармен көмкерілген. Қызғылт, күлгін, кей жері аппақ пирамидалар елес қаланың қирандыларына ұқсайды.
Сол кезде атасы бір аңызды айтып берді.
Ертеде бұл жерге бір топ аңшы келеді. Бастапқыда аң аулауға келгендей көрінгенімен, шын мәнінде олар қазына іздеген еді. Түнде ай жарығымен айнала жарқырап, барлық жерде асыл тастар жатқандай көрінді. Тастар кемпірқосақ түстерімен жарқырап тұрды.
Аңшылардың бойын ашкөздік биледі. Әрқайсысы байлықты өзі иеленгісі келіп, бір-бірімен таласып, ақыры қатты жарақат алады.
Таң атқанда ғана олар «қазына» деп жүргендерінің жай ғана түрлі-түсті саз тастары екенін түсінді. Ашкөздік көздерін соқыр еткенін ұқты. Бір-бірінен кешірім сұрап, қайта татуласты. Сол сәттен бастап адамдар байлық емес, татулық пен еңбектің қадірін түсінеді.
Аңыз бойынша, кейін бұл жерде еңбекқор, ақкөңіл адамдар мекендеген қала пайда болған. Түн түскенде ол қала елес секілді көрінеді, ал таң атқанда қайтадан саз төбелерге айналады. Жел соққанда төбелер сыбдырлап, ертегі айтып тұрғандай әсер қалдырады.
Сәлден кейін атасы сөзін жалғастырды:
— Геологтар Қиын-Керішті бірегей палеонтологиялық ескерткіш деп санайды. Бұл саз жыныстары мезозой дәуірінде, климат ыстық әрі ылғалды болған кезде қалыптасқан.
— Демек мұнда динозаврлар өмір сүрген бе? — деді Санжар таңырқап.
— Иә. Олардың кейбірі 40 метрге дейін жетіп, салмағы 80 тонна болған.
— Неге олар жоғалып кеткен?
— Климат өзгеріп, жер суыды, өсімдіктер азайды. Аштық басталды. Ғалымдар бұл жерде бұрын пальмалар мен магнолиялар өскенін, қолтырауындар, тасбақалар мен басқа да жануарлар тіршілік еткенін айтады.
— Қандай қызық! Біз мұнда тағы келеміз бе?
— Әрине, міндетті түрде келеміз, — деді атасы.
Әсерленгіш балаға шөлейт алқаптар мен жартастар арасында Қиын-Керіш жалындап тұрғандай көрінді. Ерекше сұлулығымен көне қала аспанға дейін созылғандай әсер беріп, бұл жай сағым емес секілді еді. Күн батқанда айнала сары, қызғылт және қызыл түстерге боялып, шөл даланы нұрға бөлейді. Ал түнде олар жап-жарық жұлдыздарға толы қара аспанды тамашалап, жылы әсермен ұйқыға кетті.
